III Międzynarodowa Konferencja Muzeów Górniczych i Skansenów Podziemnych ICMUM 2026 przeszła do historii jako jedno z najważniejszych światowych wydarzeń poświęconych ochronie i przyszłości dziedzictwa górniczego. Przez cztery dni Wieliczka i Tarnowskie Góry stały się miejscem spotkania ekspertów UNESCO, muzealników, naukowców, samorządowców i społeczników z ponad 20 krajów i 4 kontynentów. Tegoroczna edycja odbywała się pod hasłem „Dziedzictwo górnicze w szybko zmieniającym się świecie”, a jej współorganizatorami byli Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka, Kopalnia Soli „Wieliczka”, Miasto Tarnowskie Góry oraz Stowarzyszenie Miłośników Ziemi Tarnogórskiej.
Konferencja, która odbyła się w dniach 11-14 maja 2026 r. pokazała, że dawne kopalnie nie są jedynie świadectwem przeszłości, ale ważnym elementem współczesnej debaty o tożsamości, krajobrazie kulturowym, edukacji, transformacji przemysłowej i odpowiedzialnym zarządzaniu dziedzictwem. Szczególne miejsce zajęły w niej Tarnowskie Góry – miasto obchodzące jubileusz 500-lecia nadania praw miejskich, którego górnicza historia wciąż pozostaje żywa i inspirująca.
Dzień pierwszy – inauguracja konferencji w Wieliczce
Obrady rozpoczęły się w Kopalni Soli „Wieliczka”, gdzie do podziemnych komór przybyli przedstawiciele najważniejszych obiektów górniczych świata, reprezentanci UNESCO, TICCIH, ERIH, ICOMOS, muzeów, uczelni oraz instytucji zajmujących się ochroną dziedzictwa przemysłowego. Wśród gości znaleźli się także przedstawiciele japońskiej kopalni srebra Iwami Ginzan i miasta Oda – partnerskiego obiektu UNESCO dla Tarnowskich Gór.
Konferencję otworzyli Jan Godłowski – dyrektor Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka, przedstawiciel Kopalni Soli „Wieliczka” reprezentujący prezesa Mariana Leśnego oraz Zbigniew Pawlak – przewodniczący Zarządu Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej. Ważnym momentem inauguracji było również wystąpienie Bożeny Żelazowskiej – Wiceminister Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Generalnej Konserwator Zabytków.
Pierwszy dzień poświęcono przede wszystkim przyszłości dziedzictwa górniczego w czasach dynamicznych przemian społecznych, gospodarczych i technologicznych. Dyskutowano o rewitalizacji terenów pogórniczych, ochronie krajobrazów przemysłowych, roli muzeów w budowaniu pamięci zbiorowej oraz znaczeniu górnictwa dla współczesnej tożsamości lokalnych społeczności.
Wśród prelegentów znaleźli się m.in. Barry Gamble – honorowy mieszkaniec Tarnowskich Gór i światowy ekspert ds. dziedzictwa UNESCO, prof. Marek Cała z Akademii Górniczo-Hutniczej, dr Marion Steiner z TICCIH, prof. Roine Viklund ze Szwecji oraz przedstawiciele Chin, Hiszpanii i Portugalii. Tarnowskie Góry reprezentował również dr Adam Hajduga z instytucji kultury Szyb Staszic – nowego podmiotu współtworzonego przez SMZT, Miasto Tarnowskie Góry oraz Województwo Śląskie.
– Łączymy dziś dwa światy, które choć wydobywały inne kruszce – błyszcząca sól Wieliczki i połyskujące srebro Tarnowskich Gór – wyrastają z tego samego korzenia. To korzeń etosu górniczego: odwagi, solidarności i pokory wobec sił natury – mówił Przewodniczący Zarządu Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej Zbigniew Pawlak, który w swoim przemówieniu inauguracyjnym podkreślał wspólnotę doświadczeń pomiędzy Wieliczką i Tarnowskimi Górami. Prezes SMZT przypomniał również, że współczesne muzea górnicze są nie tylko opiekunami zabytków techniki, ale przede wszystkim „strażnikami pamięci” o trudzie milionów ludzi, którzy przez wieki budowali przemysłowy fundament współczesnego świata.
Dzień drugi – światowe doświadczenia i św. Barbara
Drugi dzień konferencji w Wieliczce poświęcony był przede wszystkim wymianie doświadczeń pomiędzy obiektami dziedzictwa górniczego z różnych części świata. Szczególną uwagę poświęcono funkcjonowaniu turystycznych kopalń soli oraz modelom zarządzania obiektami wpisanymi na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.
Duże zainteresowanie wzbudziły prezentacje przedstawicieli Kopalni Soli Cardona w Hiszpanii oraz słynnej Katedry Solnej w Zipaquirá w Kolumbii. Burmistrz Zipaquirá przekazał Muzeum Żup Krakowskich wyjątkowy dar – figurkę Matki Bożej wykonaną z soli. Uczestnicy poznawali również modele finansowania i codziennego funkcjonowania obiektów pogórniczych, szczególnie tych działających w systemie samofinansującym się, podobnie jak tarnogórska Zabytkowa Kopalnia Srebra i Sztolnia Czarnego Pstrąga prowadzone przez SMZT.
Ważnym elementem dnia była również prezentacja amerykańskiej kopalni złota Empire Mine z Kalifornii. Przedstawicielka obiektu wystąpiła w tradycyjnym mundurze rangerów parkowych, przybliżając sposób ochrony dziedzictwa przemysłowego w Stanach Zjednoczonych.
Duże emocje wzbudziła także wystawa poświęcona św. Barbarze – patronce górników. Ekspozycja prezentowała wyjątkową kolekcję figur, obrazów, relikwiarzy, medali i pamiątek związanych z kultem świętej w różnych częściach świata. Wśród eksponatów znalazły się zarówno dzieła pochodzące z Europy, jak i z Ameryki Łacińskiej czy Dalekiego Wschodu. Szczególną uwagę przyciągały historyczne obiekty związane z dawnym górnictwem, w tym ozdobny wózek górniczy przygotowany niegdyś dla cesarza Franciszka Józefa.
Dzień trzeci – Tarnowskie Góry gospodarzem światowej debaty
Po dwóch dniach obrad w Wieliczce konferencja przeniosła się do Tarnowskich Gór. Już od rana uczestnicy odwiedzali obiekty wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO – spacerowali alejami Parku Repeckiego oraz zwiedzali Sztolnię Czarnego Pstrąga.
Oficjalna inauguracja tarnogórskiej części konferencji odbyła się w Tarnogórskim Centrum Kultury. Gości powitał burmistrz Arkadiusz Czech, przypominając o szczególnym momencie dla miasta – jubileuszu 500-lecia nadania praw miejskich Tarnowskim Górom.
–Wierzę, że dzisiejszy dzień, rozmowy w kuluarach i wspólne zwiedzanie naszych podziemi, będą dla Państwa dowodem na to, że tarnogórskie górnictwo to nie zamknięty rozdział, ale żywa, inspirująca historia – podkreślał wyjątkowy charakter tarnogórskiego dziedzictwa Zbigniew Pawlak. W swoim wystąpieniu przypomniał także, że wpis tarnogórskich podziemi na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 2017 roku był hołdem dla pokoleń mieszkańców i społeczników, którzy przez dziesięciolecia troszczyli się o zachowanie tego dziedzictwa.
Tarnogórska część konferencji skupiła się całkowicie na lokalnym dziedzictwie. Odbyły się trzy specjalistyczne sesje poświęcone miastu i jego historii: „Dzieło natury, dzieło człowieka. Tarnowskie Góry na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO”, „Zabytkowa Kopalnia Srebra na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO” oraz panel „Woda – przyjaciel czy wróg? Gospodarka wodna w zabytkowych kopalniach srebra”.
Dyskusje dotyczyły m.in. unikatowego systemu gospodarowania wodą w tarnogórskich wyrobiskach, znaczenia pionierskich maszyn parowych oraz społecznego modelu ochrony dziedzictwa realizowanego przez SMZT od ponad siedemdziesięciu lat.
Dzień czwarty – nauka, dziedzictwo i przyszłość
Ostatni dzień konferencji był jednocześnie drugim dniem obrad w Tarnogórskim Centrum Kultury. Program obejmował cztery sesje naukowe poświęcone archeologii górniczej, metodologii badań nad dziedzictwem przemysłowym, ochronie materialnego i niematerialnego dorobku dawnych kopalń oraz postrzeganiu krajobrazu górniczego jako pełnoprawnego krajobrazu kulturowego.
Eksperci z całego świata debatowali nad współczesnymi wyzwaniami związanymi z ochroną dziedzictwa w czasach globalnych zmian. Dyskutowano m.in. o wykorzystaniu nowych technologii, sztucznej inteligencji i rzeczywistości wirtualnej w muzealnictwie, o problemach związanych z masową turystyką oraz o konieczności zachowania autentyczności dawnych obiektów przemysłowych.
Wieczorem uczestnicy konferencji przenieśli się na tarnogórski Rynek, gdzie mogli zobaczyć plenerową wystawę przygotowaną przez samych gości konferencji. Zwieńczeniem dnia był zjazd pod ziemię i zwiedzanie Zabytkowej Kopalni Srebra – miejsca, które dla wielu uczestników stało się jednym z najważniejszych punktów całej konferencji. A na zakończenie kilkudniowej konferencji odbyła się uroczysta biesiada na terenie Skansenu Maszyn Parowych.
Tarnowskie Góry w centrum światowej debaty o dziedzictwie
ICMUM 2026 pokazała, że Tarnowskie Góry są dziś jednym z najważniejszych światowych punktów na mapie dziedzictwa przemysłowego. Spotkanie ekspertów z Europy, Azji, Australii oraz obu Ameryk stało się nie tylko okazją do wymiany doświadczeń, ale również promocją tarnogórskiego dziedzictwa i społecznego modelu jego ochrony.
Łącznie podczas konferencji odbyły się aż 72 wystąpienia przedstawicieli ośrodków górniczych z 20 krajów świata. Dyskutowano o przyszłości muzeów górniczych, ochronie krajobrazów przemysłowych, edukacji, turystyce, nowych technologiach oraz niematerialnym dziedzictwie górniczym – tradycjach, pieśniach i etosie pracy pod ziemią.
Tegoroczna konferencja udowodniła, że górnictwo nie jest jedynie zamkniętym rozdziałem historii. To nadal żywe dziedzictwo, które potrafi łączyć ludzi z różnych kultur i kontynentów wokół wspólnej pamięci o pracy, odwadze i ludzkim geniuszu ukrytym głęboko pod ziemią.
